Тадэвуш Касцюшка нарадзіўся 4 лютага 1746 года ў Мерачоўшчыне ў Беларусі. Сам Касцюшка лічыў сябе ліцвінам. Паводле этнічнага паходжання ён быў русінам, сёння б сказалі беларус, але не варта пераносіць сённяшнія ўяўленні ў тыя часы. У той час «ліцвінства» было толькі адчуваннем рэгіянальнай адметнасці пэўнай групы палякаў, грамадзян Вялікага Княства Літоўскага ў складзе Рэчы Паспалітай, якую адукаваныя слаі ўжо атаясамлівалі з Польшчай.
Касцюшка скончыў кадэцкі корпус Рыцарскай школы ў Варшаве, а затым завяршыў адукацыю ў Ваеннай акадэміі ў Вэрсалі. У 1776 годзе ён далучыўся да амерыканскай кантынентальнай арміі, якая змагалася за незалежнасць краіны ад Вялікай Брытаніі, і праславіўся як будаўнік умацаванняў пад Саратогай і крэпасці Вест-Пойнт. Праз некалькі гадоў пасля вяртання ў на радзіму ён быў прыняты ў каронныя войскі. Падчас вайны з Расеяй у абарону Канстытуцыі 3 мая 1792 г. вызначыўся ў бітвах пад Жылінцамі і Дубенкай. Пасля далучэння караля да Таргавіцкай канфедэрацыі падаў у адстаўку і эміграваў.
Ён вярнуўся ў краіну ў якасці кіраўніка незалежніцкай канспіратыўнай арганізацыі і 24 сакавіка 1794 г. на Кракаўскім рынку прынёс урачыстую прысягу народу ў якасці Вярхоўнага галоўнакамандуючага нацыянальнымі ўзброенымі сіламі. Паўстанне, якое ахапіла як польскія, так і літоўска-беларускія тэрыторыі, пацярпела паражэнне, і 10 кастрычніка 1794 г. у бітве пад Мацеёвіцамі паранены Касцюшка быў схоплены і зняволены ў Петрапаўлаўскай крэпасці ў Пецярбургу. Праз два гады цар Павел I вызваліў Касцюшку з палону, пасля таго як ён прысягнуў на вернасць і паабяцаў не вяртацца на радзіму. Касцюшка паехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі. У 1797 годзе вярнуўся ў Еўропу і пасяліўся ў Швейцарыі, у Золатурне. Тут ён адмовіўся падтрымаць Напалеона Банапарта, але і не падпісаўся пад стварэннем царом Аляксандрам I Царства Польскага. Памёр 15 кастрычніка 1817 года.
Касцюшка ўвайшоў у гісторыю ЗША як герой вайны за незалежнасць гэтай краіны. Ён увайшоў у польскую гісторыю як нацыянальны лідар, кіраўнік паўстання, названага яго імем. У гэтай ролі яго памятаюць і беларусы.
Песня беларускіх паўстанцаў 1794 г. называла: «Возьмем косы ды янчаркі, пойдзем гордыя гнуць каркі. Нехай Маскаль уступае, нехай беларусоў знае».
У найбуйнейшай на Беларусі бітве паўстання Касцюшкі пад Крупчыцамі ля Кобрына паўстанцы страцілі 3000 забітымі, у асноўным непадрыхтаваных да баёў беларускіх касінераў.
Чаму беларускія сяляне, як і польскія, пайшлі за Касцюшкам? Безумоўна, яго крытычнае стаўленне да запрыгоньвання сялян і выдадзены ім Паланецкі ўніверсал, які абвяшчаў адмену асабістай прыгоннай залежнасці сялян, даваў ім права пакідаць вёску пасля выканання пэўных умоў, гарантаваў ім права заставацца на зямлі і забараняў поўнага ці частковага далучэння земляў сялян да фальварку без іх згоды, пастуляваў памяншэнне прыгоннага права з 1/3 да 1/2 на час паўстання, пагражаў прыцягнуць шляхту і адміністратараў да адказнасці за парушэнне яго палажэнняў і адмяніў судовую ўладу паноў над сялянамі.
Аднак калі культ Касцюшкі ў Польшчы меў нацыянальны характар, то ў Беларусі ён стаў самастойным народным культам.
Беларускі народ казаў, што Касцюшка падмануў цара і прысягнуў таму, на чыёй зямлі ён стаіць, а ў яго абутку была польская зямля, якую ён забраў з краіны.
Беларускі народ казаў, што Касцюшка падмануў цара і прысягнуў таму, на чыёй зямлі ён стаіць, а ў яго абутку была польская зямля, якую ён забраў з краіны. У вачах беларусаў размываліся контуры ўласна гістарычнай асобы, і Касцюшка паступова набываў аблічча народнага героя. Прозвішча Касцюшка стала імем, да яго дадалі нявесту Марусю, якая павінна была маліць яго, каб не ехаў ваяваць з Маскалём. Народны герой урэшце гіне ў няроўным баі недзе пад Беластокам.
Пасля фактычнай смерці Касцюшкі ў ЗША застаўся вялікі маёнтак, у тым ліку нявыплачаная раней зарплата афіцэра амерыканскай арміі. Апека над грашыма была перададзена яго сябру Томасу Джэферсану разам з тастаментам, напісаным у 1798 г. Дакумент утрымлівае не толькі тастамент, але і сутнасць сацыяльнай філасофіі Касцюшкі. Джэферсан за значную для тых часоў суму павінен быў выкупіць столькі чарнаскурых рабоў, каб астатніх грошай хапіла б на адукацыю і на прыстойныя ўмовы жыцця. Прадметам выхавання павінны былі стаць не толькі прафесійныя навыкі, але і грамадзянскія кампетэнцыі. Нарыс тастаменту – самы кароткі рэцэпт, як зрабіць раба свабодным грамадзянінам і рэспубліканцам, гатовым абараняць канстытуцыю і свабоду сваёй Радзімы.
У сваім тастаменце, напісаным у 1817 годзе, перад смерцю Касцюшка вызваліў сваіх сялян. Ён пісаў у ім:
«Глыбока адчуваючы, што падпарадкаванне пярэчыць закону прыроды і дабрабыту народаў, я гэтым заяўляю, што адмяняю яго цалкам і навечна ў сваім маёнтку Сяхновічы ў Брэст-Літоўскім ваяводстве, як ад свайго імя, гэтак і ад імя яе будучых уладальнікаў. Такім чынам прызнаю жыхароў вёсак, што належаць да гэтага маёнтку, свабоднымі грамадзянамі і неабмежаванымі ўласнікамі зямлі, якую маюць. Вызваляю іх ад усіх аброкаў, паншчыны і асабістых павіннасцяў, да якіх яны былі абавязаны дагэтуль перад уладальнікамі гэтай уласнасці. Заклікаю іх толькі, каб для іх жа дабра і дзеля сваёй краіны яны намагаліся засноўваць школы і распаўсюджваць асвету».
Ні амерыканскі, ні швейцарскі тастамент Касцюшкі не былі выкананыя. Віну ўсклалі на Томаса Джэферсана і сям’ю нябожчыка. У гэтым быў вінаваты і сам Касцюшка, які пакінуў шмат завяшчанняў. Але перш за ўсё, абодва грамадствы проста яшчэ не саспелі для такога радыкальнага кроку, як вызваленне амерыканскіх рабоў ці беларускіх сялян.
Сёння, калі, асабліва ў Амерыцы, адбываецца радыкальная пераацэнка гісторыі і нават Джордж Вашынгтон можа ўпасці з пʼедэстала як рабаўладальнік, зорка Тадэвуша Касцюшкі ззяе ярчэй, ужо не як героя барацьбы за незалежнасць Злучаных Штатаў і Рэчы Паспалітай, але як змагара за свабоду і годнасць кожнага чалавека, незалежна ад расы і сацыяльнага паходжання.