Historia Nieświeża nierozerwalnie była związana z działalnością książęcego rodu Radziwiłłów. Dzięki ich działalności miasto znane jest nie tylko na Białorusi, ale także za granicą. Radziwiłłowie przez wieki wpływali na różne sfery życia w całym kraju, ale nigdy nie zapomnieli o swoim gnieździe rodowym. Inwestowali w miasto przez długi czas i przyczyniali się do jego rozwoju. Tradycja opieki magnackiej miasta sięga początków XVI wieku, kiedy Nieśwież przeszedł na własność Radziwiłłów.
Na pierwszą wzmiankę (1445) Nieśwież nie pojawia się jako miasto, ale jako „dwór” i należy do Mikołaja Niemirowicza. Przez pół wieku kilkukrotnie zmieniali się właściciele i dopiero w 1513 r., kiedy Anna z rodu Kiszków poślubiła Jana Radziwiłła Brodatego, wniosła w posagu mężowi Nieśwież i wiele innych posiadłości i dworów.
Pierwszym Radziwiłłem urodzonym w Nieświeżu był Mikołaj Radziwiłł Czarny. Był odnoszącym sukcesy politykiem i piastował ważne stanowiska rządowe (był kanclerzem i wojewodą wileńskim). Do rozwoju jego kariery przyczyniła się nie tylko dyplomacja księcia, ale także przyjaźń z księciem Zygmuntem Augustem. Przez krótki czas byli nawet krewnymi, kiedy Zygmunt poślubił kuzynkę Czarnego, Barbarę Radziwiłł.
Aktywna działalność polityczna sprawiła, że Mikołaj Radziwiłł Czarny częściej niż Nieśwież odwiedzał Wilno i Kraków. Niemniej jednak mały i wciąż drewniany Nieśwież zajmował ważne miejsce w życiu Radziwiłła. Świadczy o tym kilka faktów: potwierdzone przez Radziwiłła Czarnego (w 1547 r.) tytuł księcia „księcia na Ołyce i Nieświeżu”, zorganizowanie tam archiwum Wielkiego Księcia i utworzenie jednego z ważnych ośrodków reformacji. Sam książę przeszedł na kalwinizm i sfinansował budowę zborów protestanckich w kraju. To właśnie w Nieświeżu protestant Szymon Budny opublikował w starobiałoruskim języku „Katechizm”, który zadedykował najstarszemu synowi Czarnego, Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi „Sierotce”[1], ”, który później, jak na ironię, został pobożnym katolikiem.
W tym czasie (połowa XVI w.) Nieśwież był jeszcze „obronnym drewnianym dworem”, pisze badacz Nieświeża i Radziwiłłów T. Bernatowicz. Jednocześnie drugi badacz, B. Tauragiński uważał, że w tym czasie istniał już drewniany zamek. Tak czy inaczej, w czasach Mikołaja Radziwiłła Czarnego Nieśwież jest wciąż mały i drewniany.
Historia murowanego Nieświeża i rozkwit miasta związany jest z osobą Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła. Jako protestant (podobnie jak jego ojciec) wyjechał na studia do Europy. Tam poznał ideologów katolickich, takich jak Piotr Skarga, Stanisław Warszawicki i inni. Pod ich wpływem (przyczyniła się i choroba młodego księcia) przeszedł na katolicyzm i stał się, jak powiedział papież Grzegorz XIII, „ostoją katolicyzmu na Litwie”. Swoją decyzję ogłosi później, gdy zostanie opiekunem swoich braci i otrzyma spadek po ojcu. Po starszym bracie na katolicyzm przeszli także pozostali synowie Czarnego, a jeden z nich, Jerzy Radziwiłł, został biskupem wileńskim, potem krakowskim, a następnie kardynałem.
W 1586 r. bracia Radziwiłłowie ustanowili trzy ordynacje: Nieświeską, Ołycką oraz Klecką (posiadanie niepodzielne, które dziedziczył tylko najstarszy syn). Przy podziale Ordynacje Nieświeską otrzymał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł. Z czasem Ołycka i Klecka linie rodowe Radziwiłłów wymarły, a ich majątek przeszedł w ręce potomków Sierotki, którzy władali Ordynacją do 1939 roku.
Początkowo Mikołaj Krzysztof Sirotka nie przejmował się stanem swoich posiadłości, tylko zmusił do opuszczenia Nieświeżu drukarnię reformistyczną (1572), która pracowała tam od prawie 10 lat. Zajęty swoją chorobą, i towarzyszącą jej depresją, „Sierotka” udał się na pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Przed wyjazdem, jeszcze we Włoszech, książę zaplanował budowę kościoła oraz kolegium jezuickiego w Nieświeżu. W tym celu zaprosił do swego rodowego gniazda przedstawicieli Zakonu Jezusowego, aby przeprowadzili inspekcję okolicy. Ocena Nieświeża przez jezuitów, delikatnie mówiąc, nie była pozytywna. Nieśwież nazywali „jaskinią” (spelunca), pisali o niedogodnościach, prowincjonalizmie i w rezultacie odmówili założenia tam kolegium. To zszokowało magnata i prawdopodobnie wtedy postanowił stworzyć „prawdziwe Włochy” w centrum Sarmacji. Decyzja o przekształceniu Nieświeża w nowoczesne miasto europejskie zapadła podczas pielgrzymki do Grobu Świętego.
Zapewne w czasie podróży Mikołaj Krzysztof „Sierotka” zastanawiał się, jak uwiecznić swój ród i miasto, gdyż pomysł założenia rodzinnego grobowca zrodził się po wizycie w Egipcie. Niezniszczalne ciała zainteresowały księcia, i on kupił nawet dwie mumie, aby zabrać je do Nieświeża. Po tym, jak zostały załadowane na statek, rozpętała się burza, a marynarze nalegali, aby mumie wyrzucić za burtę, uznając je za winne złej pogody. Ponieważ sam „Sierotka” i jego potomkowie są pochowani w rodzinnej krypcie, a ich ciała są zabalsamowane, jest bardzo prawdopodobne, że przepis na balsam mumifikacyjny został sprowadzony z Egiptu.
Po powrocie z Ziemi Świętej Mikołaj Krzysztof „Sierotka” od razu we Włoszech rozstrzyga kilka kwestii dotyczących pomysłu zbudowania „idealnego” miasta. Do pracy w Nieświeżu zaprasza włoskiego architekta Jana Marię Bernardoniego i innych fachowców. Zwraca się do Papieża o zgodę na założenie krypty rodzinnej w Nieświeżu.
Po przybyciu do Nieświeża książę stanął przed wieloma problemami związanymi ze znalezieniem niezbędnych specjalistów oraz materiałów budowlanych. Rozpoczęto jednak budowę na dużą skalę. Radziwiłł nadal namawiał jezuitów (podarował kilka wsi i ofiarował znaczną sumę pieniędzy) do założenia w Nieświeżu kościoła z kolegium.
Jednocześnie prace prowadzono w różnych kierunkach: zamek, kościół, kolegium, klasztory i świeckie budynki murowane. Książę Radziwiłł zadbał także o prawo magdeburskie dla Nieświeża, uzyskując je dla miasta od króla Stefana Batorego. Odpowiedni przywilej został podpisany w kwietniu 1586 roku. W tym samym roku „Sierotka” wydaje przywilej, w którym m.in. nakazuje mieszczanom (w tym czasie ok. 3000 osób) wybudować na własny koszt murowany ratusz i dwie bramy wjazdowe . W ten sposób do budowy miasta przyczynili się nie tylko Radziwiłłowie, ale i mieszczanie.
Zamek zbudowano na półwyspie, a wszyscy badacze twierdzą, że w tamtych czasach budowa ta była niezwykle postępowa. Nie wiadomo, kto był architektem zamku, wielu przypisuje autorstwo Janowi Bernardoniemu, ale przybył on do Nieświeża, gdy prace już się rozpoczęły. Dlatego pytanie pozostaje otwarte. Z pewnością był to człowiek, który znał teorię i praktykę zaawansowanych fortyfikacji.
Jeśli chodzi o budowę obwarowań miejskich, miasto otoczono ziemnym wałem w kształcie nieregularnego czworoboku, który częściowo pokryto kamieniem. Do miasta można było wejść przez jedną z pięciu bram: Słucka, Wileńską, Mirską, Klecką, Zamkową. Bramy zostały wbudowane w kurtyny. Obronne były także trzy budowle sakralne miasta: klasztor benedyktynów z kościołem św. Eufemii na południowym zachodzie, klasztor bernardynów i kościół św. Katarzyny na północnym wschodzie oraz cerkiew unicka św. Jerzego na południowym wschodzie.
Stopniowo Nieśwież coraz bardziej przypomina europejskie miasto z układem kwartalnym wpisanym w prostokąt. Nuncjusz K. Rangoni również zauważył poprawę stanu miasta: „coraz więcej budynków wygląda ładnie”.
O tym, że książę planował przekształcić swoje gniazdo rodzinne w prawdziwy Rzym, świadczy wiejska rezydencja, którą stworzył na południowym zachodzie Nieświeża, zwaną Alba. Pełna analogia jest widoczna z położeniem Rzymu i Alba Longa[2] względem siebie. Rzymska Alba służyła przede wszystkim jako miejsce wiejskich willi lokalnej elity. Była też willa papieża, w której prawdopodobnie gościł Mikołaj Krzysztof Radziwiłł.
Ponieważ miejsce wybrane dla Alby było podmokłe, zaproszono specjalistów od melioracji bagien z Holandii. W Albie Nieświeża, oprócz domu księcia i różnych budynków gospodarczych, zbudowano zwierzyniec. W takich miejscach trzymano dzikie zwierzęta na polowanie. Obecność ogrodów zoologicznych na terenie magnaterii nie była wówczas rzadkością, ale zazwyczaj trzymano tam przedstawicieli miejscowej flory. Książę Radziwiłł miał zwierzyniec nie tylko z dzikami, łosiami i sarnami, ale także ze zwierzętami egzotycznymi. W drodze do Ziemi Świętej Mikołaj Krzysztof zbierał niezwykłe zwierzęta z różnych miejsc. W swoim pamiętniku wspomina lamparty, mangusty („szczury faraona”), pawiany, koziorożce i inne. Jednak nie wszyscy dotarli do Nieświeża, niektórzy zginęli na statku. Niektórzy przeciwnie, zakorzenili się Nieświeżu. Na przykład susły, których kolonie wciąż znajdują się w pobliżu miasta.
Równolegle z budową zamku, miasta i wiejskiej rezydencji książę wykonał wiele pracy, aby stworzyć kompleks wodny. Na rzece Usza, na której znajduje się Nieśwież, zbudowano kilka zapór, dzięki którym powstały sztuczne jeziora. W ten sposób miasto zyskało nie tylko wyjątkowe piękno, ale także dobrą ochronę wód.
Wraz z rozwojem i umacnianiem się miasta Radziwiłłów odnawiało się dziedzictwo kulturowe, materialne i duchowe. Mikołaj Krzysztof „Sierotka” jako człowiek wykształcony (posiadał rozległą wiedzę geograficzną, historyczną i teologiczną oraz znał kilka języków), dbał zgodnie z tradycjami renesansu, aby jego główny majątek stał się ośrodkiem nauki i sztuki. W 1586 r. rozpoczęło działalność kolegium jezuickie, które było jeszcze w budowie, ale już tam pracowali najlepsi nauczyciele. Na zamku znajdowała się duża biblioteka, którą założył Mikołaj Czarny, Mikołaj Krzysztof kontynuował tradycję, a biblioteka Nieświeża stała się najbogatszą w całej Rzeczypospolitej. Ponadto w Nieświeżu istniało archiwum, w którym przechowywano nie tylko dokumenty świadczące o życiu i twórczości Radziwiłłów, ale także dokumenty wartości państwowej.
„Sierotka” był wielkim miłośnikiem sztuki i często kupował antyki na rynkach europejskich. Często przywoził biżuterię z zagranicznych podróży. Znana jest jego miłość do kości słoniowej, przy tym kupował on ją w stanie nieprzetworzonym i zlecał lokalnym rzemieślnikom wykonanie z niej dzieł sztuki. Ambitny, jak większość magnatów, „Sierotka” był inicjatorem stworzenia rodzinnej galerii portretów. Na polecenie księcia tu tworzy się ludwisarnia (warsztat wyrobu armat) i produkuje arcydzieła sztuki odlewniczej.
Do wszystkiego, co zaplanował i wykonał książę, potrzebni byli specjaliści, których książę zapraszał z całej Europy, ale trzeba oddać hołd miejscowym mistrzom, którzy przyczynili się do prac przy majątku Radziwiłłów.
Na szczególną uwagę zasługuje dziedzictwo kartograficzne „Sierotki”. Kilku kartografów-rytowników pracowało na jego dworze w Nieświeżu. Znanych jest kilka nazwisk: Maciej Strubicz – Niemiec, były sekretarz króla Batorego, który pełnił funkcję kartografa, Szymon Jędraszewicz-Śmietański – nieświeski mieszczanin, który na rozkaz księcia udał się do Moskwy i tam zrobił rysunek miasta. Tomasz Makowski – Polak, który kształcił się dzięki funduszom „Sierotki”. To on wyrył wizerunek Moskwy na obraz kolegi, a także wykonał ryciny niektórych miast, w tym Nieświeża. Dzięki niej wiemy, jak wyglądał Nieśwież na początku XVII wieku. Za główne dzieło T. Makowskiego uważa się jednak mapę Wielkiego Księstwa Litewskiego, którą sporządził Radziwiłł „Sierotka”.
W krótkim czasie Nieśwież, dzięki staraniom Radziwiłła, z prowincjonalnego i drewnianego miasta zamienił się w naprawdę piękne i postępowe miasto swoich czasów. Do popularności tego miejsca przyczyniło się przyciąganie profesjonalistów różnych zawodów, ludzi wykształconych i utalentowanych.
Autor: I. Milinkiewicz
[1] Mikołaj Kszysztof Radziwiłł „Sierotka” otrzymał swój przydomek we wczesnym dzieciństwie od króla Zygmunta Augusta, który w pewnym momencie uspokoił płaczące dziecko pozostawione bez opieki, mówiąc: „Ach, mała, zapomniana przez wszystkich „Sierotka”. W ten sposób jeden z najbogatszych spadkobierców został „Sierotką”.
[2] Alba Longa to starożytne miasto w południowych Włoszech.
Bibliografia:
- Bernatowicz T. Miles Christianus et peregrinus. Fundacje Mikołaja Radyiwiłła «Sierotki» wordznacji Nieświeskiej. Warszawa. 1998.
- Іванова Л. Мікалай Радзівіл Чорны і пачатковы этап Рэфармацыі ў ВКЛ.// Зборнік навуковых прац “Мікалай Радзівіл Чорны (1515 – 1565 гг.): палітык, дыпламат, мецэнат”. Нясвіж. 2016.
- Кэмпа Т. Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка (1549-1616). Віленскі ваявода. Мір. 2016.
- Ліцкевіч А. Яшчэ раз пра “пачаткі Нясвіжа”: першыя пісьмовыя згадкі і асоба Нобеля Клаўкі. //”Герольд-Litherland” навукова-геральдычны часопіс №19, Горадня-Менск, 2013 г.
- Метельский А. А. Забытая Альба: очерк истории загородной резиденции Радзивиллов под Несвижем. Минск, 2014.
- Метельский А.А. Владельцы старого Несвижа. Минск, 2014.
- Пазднякоў В. Нясвіж. /Энцыклапедыя ВКЛ Т.2. Мінск. 2006.
- Янушкевіч А. М. Погляды Мікалая Радзівіла Чорнага на знешнюю палітыку ВКЛ// Зборнік навуковых прац “Мікалай Радзівіл Чорны (1515 – 1565 гг.): палітык, дыпламат, мецэнат”. Нясвіж. 2016.